zondag 29 juni 2014

C: Maak het zelf: Calendulazalf

 Excuses voor de wat schreeuwerige kop.. ben een beetje beïnvloed door de oranje-supporters!

Want er is een WK-voetbal aan de gang hè? Weet je, ik heb er echt niets mee, met dat voetbal. Kijk er ook niet naar, WK of niet. Eerlijk gezegd snap ik helemaal niets van die hele oranje-gekte. Het domineert de televisie zowat, maar ook op straat zie ik met stijgende verbazing steeds meer buurtgenoten in oranje trainingspakken voorbij lopen.... euhhh?

Ach ja, laat ze lekker.
Dan ga ik ondertussen wel aan de slag met het beetje oranje wat mij wél bekoort. Dat van de goudsbloem (oftewel Calendula officinalis).
Als je het namelijk een beetje leuk vind om bijvoorbeeld zelf zalf te maken dan mag die plant eigenlijk niet in je tuin ontbreken. Het is ook helemaal geen moeilijke plant en je hebt er ook niet per se veel plek voor nodig.

In mijn (kleine) tuin heb ik ze al jaren in een pot staan. Dat gaat ook prima. Alleen op tijd een beetje voeding en water geven. Goudsbloem is behoorlijk winterhard. Bij mij komen ze ieder jaar vanzelf weer op, hoef er niets speciaals voor te doen. Voor de zekerheid laat ik vanaf het najaar wel een paar bloemen in zaad schieten, en strooi die zaadjes rechtstreeks in de pot. Dan heb je helemaal gegarandeerd het jaar erop weer gewoon (vaak teveel, dus uitdunnen) goudsbloemen.
Het leuke aan goudsbloemen is óók, naast de vrolijke vaderlandslievende kleur uiteraard, dat ze de hele zomer (grofweg van juni t/m september) behoorlijk productief zijn. Zolang je blijft plukken blijven ze onuitputtelijk nieuwe knoppen maken. En dat is fijn want het is een hele heilzame plant waarvan het niet erg is om een hele zomer van te kunnen oogsten.

Heilzame eigenschappen:

De toepassing van goudsbloem is vooral gericht op de huidverzorging. 
In het "Groot Handboek Geneeskrachtige Planten" van dr. Geert Verhelst (Dé bijbel voor naslagwerk over geneeskrachtige planten.) wordt dat overduidelijk beschreven. Kan dat natuurlijk niet allemaal gaan reproduceren maar kort en simpel gezegd staat er dat vanwege de gunstige samenstelling van meerdere stoffen in de (met name) bloemhoofden van goudsbloem het o.a. antiseptisch, antibacterieel, antiviraal, schimmelwerend en ontstekingswerend werkt. Daarnaast wondhelend, samentrekkend, bloedstelpend, verzachtend en jeukstillend. Om maar een greep op te noemen. 
Vanwege die eigenschappen wordt het dus veel toegepast voor o.a. oppervlakkige verwondingen, insectenbeten, zonnebrand, kloven, lichte brandwonden. Schrale en gevoelige huid, schimmel en eczeem, uitslag, acné....

Altijd goed om daar een potje van in huis te hebben, toch? Maar het is ook zo simpel om zelf te maken dat het haast schandalig is als je dat niet een keer probeert. Zelfs met maar weinig planten in de tuin kun je het zo plannen dat je tegen het einde van de zomer een flinke pot klaar hebt staan voor de schrale winterhanden die dan weer in het verschiet liggen.

Eerst plukken en drogen:

Zoals ik net al schreef zitten de belangrijkste inhoudsstoffen in de bloemhoofdjes. Zelf gebruik ik eigenlijk altijd alleen de bloemblaadjes. Waarom weet ik even niet meer, die drogen wat sneller? Of omdat ik de bloemblaadjes ook wel eens pluk om door het eten te doen, dan wil je juist geen bloemhoofdjes erbij.
Het is hier gewoonte geworden, maar je kunt dus gerust wel het hele bloemhoofdje plukken om te drogen.
Ik haal de blaadjes altijd meteen na de pluk al van de bloemhoofdjes af, dan gaat dat het makkelijkste. De hoofdjes gaan op de composthoop of in de wormentoren.
Pluk trouwens wel het liefst in de ochtend van een droge dag, maar pas als de dauw al opgedroogd is. 's Ochtends bevat de bloem de hoogste concentratie stoffen, vandaar. En als ze droog geplukt worden drogen ze daarna ook beter in. 
Overigens bloeit zo'n bloemhoofdje meerdere dagen. Als ze heel jong zijn wacht ik een paar dagen tot het bloemetje wat groter en volwassener is en goed open staat. Maar dus vóór je ziet dat ze hun kracht verliezen en beginnen te verwelken en verdorren.  
Laat je de bloemhoofdjes echter aan de plant zitten dan zullen die uiteindelijk zaad gaan vormen wat de plant veel energie kost en wat daardoor ten koste gaat van nieuwe bloemen. Veel plukken stimuleert de plant juist om meer bloemen te produceren. Dus hoe meer je plukt, hoe meer je zal kunnen oogsten. Ik maak om de paar dagen even een pluk-ronde.

En leg ze vervolgens te drogen. Ik heb een klein raampje met gaas bespannen waar ze in liggen. Zo liggen ze buiten onder het afdak, droog en luchtig, buiten bereik van direct zonlicht. Links op de foto al wat oudere blaadjes, die zijn helemaal droog, een beetje verschoten van kleur en ietwat verschrompeld. Afhankelijk van de luchtvochtigheid, temperatuur en ventilatie duurt dat een paar dagen tot een dikke week. De blaadjes zijn van nature een beetje vettig en drogen daarom wat langzamer dan andere bloemblaadjes.

Die droge bloemblaadjes kun je vervolgens opsparen in een potje (liefst koel en donker wegzetten in de tussentijd) tot je genoeg hebt om ze te gaan macereren. Dat is een moeilijk woord voor "weken in olie".
Op bovenstaande foto zie je links goudsbloem op olie, en rechts de droge opgespaarde bloemblaadjes.

Macereren: 

Kort gezegd zijn er twee manieren om te macereren. 
  1. De snelle manier is om de blaadjes in wat vette olie (zoals bijvoorbeeld olijfolie, amandelolie, jojobaolie, zonnebloemolie) "au-bain-marie" op het fornuis te zetten en zo voor een aantal uur zachtjes warm te houden. Op die manier stimuleer je de werkzame stoffen (die oplosbaar zijn in olie) vrij te komen. Daarna de blaadjes eruit zeven en de geïnfuseerde olie (het maceraat) overgieten in een gesteriliseerd potje. Koel, donker en droog ongeveer één jaar houdbaar.
  2. Een langzamere maar krachtigere manier is het zogenaamde "koud macereren". Daarbij overgiet je de gedroogde bloemblaadjes met vette olie (zoals bijvoorbeeld olijfolie, amandelolie, jojobaolie, zonnebloemolie) in een schoon potje en laat het voor ongeveer drie weken op een warm zonnig plekje trekken. Door de warmte en kracht van de zon komen de inhoudsstoffen vrij en worden opgenomen door de basisolie. Na drie-vier weken de blaadjes eruit zeven en de geïnfuseerde olie (het maceraat) overgieten in een gesteriliseerd potje. Koel, donker en droog ongeveer één jaar houdbaar.

Zalf maken:

Er zijn verschillende manieren van zalf maken maar dit is de meest simpele, doeltreffende manier. Met maar twee ingrediënten, namelijk het maceraat (de getrokken olie) en bijenwas. Eventueel kun je er optioneel nog wat etherische olie bijdoen. Maar meer is het niet.

Zeef eerst de olie (als je dat nog niet had gedaan) en meet hoeveel je daarvan hebt. Je hebt namelijk de keus om een wat hardere zalf te maken (zoals bijvoorbeeld voor een lippenbalsem) of een wat zachtere, meer smeerbare zalf. De verhouding tussen de olie en bijenwas is daarbij van belang.

Wil je stevige balsem maken kies dan voor een verhouding 1 (bijenwas) : 4 (olie)
Wil je meer smeerbare zalf maken kies dan voor een verhouding 1 (bijenwas) : 6 (olie)
Alles ertussenin kan natuurlijk ook. (1 : 4,5 of 1 : 5,25.. ik noem maar wat.)

Zelf kies ik nu voor een meer smeerbare zalf. Voor m'n uitgedroogde tuinwerk-handen en zongedroogde schenen. Ik heb ongeveer 130 ml olie en voeg daar dus ruim 20 ml bijenrasp aan toe. (Grofweg 1:6)

Bij elkaar op het vuur au-bain-Marie verhitten tot de bijenwas smelt, en dan van het vuur halen. (Au-bain-Marie houdt in dat het schaaltje met ingrediënten boven kokend water hangt maar het niet raakt. Het wordt dus enkel verwarmt door de hete stoom daarvan.)

Zorg voor een gesteriliseerd potje om de olie in te kunnen bewaren. Zelf laat ik de hete olie-mix een heel klein beetje afkoelen en voeg dan 15 druppeltjes etherische lavendelolie toe. Vanwege de verzachtende eigenschappen van lavendel maar ook vanwege de geur. Heb je bijvoorbeeld olijfolie gebruikt om je goudsbloem in te macereren, dan blijft de zalf erg naar olijfolie ruiken. Dat is niet altijd wenselijk.

En tot slot heb je dan je potje prachtige oranje zalf. Puur, eerlijk en zelfgemaakt! Vanzelfsprekend is een zalf wat vettiger dan bijvoorbeeld een crème en trekt daarom wat minder snel in. 's Avonds voor het slapen gaan vind ik dus de meest geschikte tijd om lekker te smeren.
Er zitten in deze zalf trouwens geen conserveermiddelen dus er zit vanzelfsprekend een kortere houdbaarheidsdatum aan vast. Vanwege het gebrek aan water in de basis wel langer dan een eigengemaakte crème zonder conservering. Denk aan ongeveer 3 maanden. Hoe koeler je het bewaart hoe langer het houdbaar is. (In de koelkast ongeveer een half jaar.)

P.S. De gedroogde calendulablaadjes zijn veel langer houdbaar, tot over een jaar. Dus je kunt ook hartje winter pas je zalf gaan maken als dat qua timing beter uitkomt met de houdbaarheid van de zalf.

P.P.S. Wil je meer lezen over het zelf maken van een crème of zalf, klik dan hier voor achtergrondinfo en hier voor het leren samenstellen van een crème of lotion.

28 opmerkingen:

Mirjam zei

Ga ik ook eens proberen! Eerst dan goudsbloemen(zaad) kopen... Mag ik eens een klein potje proberen van je, voor een zoon met puistjes die nu over wil gaan op natuurlijkere producten. Altijd stimuleren als ze dat zelf gaan willen! Misschien wil hij dan straks wel zijn eigen creme maken...

cr-mics zei

Dan zou ik eerder calendula-crème gebruiken ipv zalf. Zal een anti-puistjes recept voor hem opstellen om uit te proberen.
Oh, en ik heb hier nog wel zaad liggen hoor.
Alles voor m'n oudste neefje!

Truus zei

De bijenwas koop je bij de natuurwinkel?
Ga het zeker maken als ik bijenwas kan kopen,want met al het tuinwerk heb ik erg droge handen. Bedankt voor de recepten.
groetjes,Truus uit Drenthe

cr-mics zei

Hallo Truus,
Daar heb ik idd wel eens bijenwas gekocht, als blok. Maar tegenwoordig koop ik het eigenlijk altijd bij een imker op de natuurmarkt. Die verkopen dat ook vaak naast de honing.
Via internet kun je ze ook als korreltjes kopen, dat scheelt raspen.

Anoniem zei

En als ik nu ontgeurde kokosolie gebruik ipv een zonnebloemolie? Dan hoeft het niet meer gemengd te worden met bijenwas om er een vaste substantie van te maken.... Of niet
Mvgr Diana Doerak

cr-mics zei

Hallo Diana.

Als jouw huid goed reageert op kokosolie alleen, dan kun je dat uiteraard doen. Bij mij heeft pure kokosolie juist een uitdrogende werking. Dat klinkt tegenstrijdig maar het schijnt bij veel mensen zo te zijn. Ik gebruik dat alleen in combinatie met andere oliën, en dan nóg niet zo heel veel. Maar het is inderdaad zo dat kokosolie onder de 25°C. stolt en een vaste substantie wordt. Dus als het voor jou werkt...

Anoniem zei

Kan ik een potje van je kopen?

cr-mics zei

Beste anoniem,

Omdat ik geen conserveermiddelen gebruik in m'n producten en dus vanzelfsprekend met een kortere houdbaarheid zit, is het haast ondoenlijk om producten te maken voor de verkoop, waarbij je zeker moet weten dat een partij binnen een bepaalde tijd wordt verkocht. En hele kleine partijen maken voor de verkoop is financieel niet echt lonend.
Deze hele tutorial is er ook meer op gericht om juist te laten zien hoe je zèlf makkelijk verse creme kunt maken voor eigen gebruik.
Dus helaas, nee, ik heb geen potjes voor de verkoop :-(

Groetjes Chantal

Anoniem zei

Beste Chantal,

Bedankt voor je reactie! Ik begrijp het maar wel jammer! Wil de zalf zo graag hebben maar ben zelf een kluns in de keuken!

Groetjes!

Anoniem zei

Hoi,

Ik ben al blaadjes aan het verzamelen, maar hoeveel gram heb je nodig om de starten? Dat kan ik niet goed teruglezen. Hoeveel blaadjes in verhouding tot de was en de olie?
Groetjes Bianca

cr-mics zei

Hallo Bianca,

Ik doe zelf een klein glazen potje vol met gedroogde calendulablaadjes en druk dat licht aan. Daarna giet ik er zoveel olie overheen tot alle blaadjes onder staan en het potje dus vol is. Er is verder geen precies gegeven hoeveelheid. Hoe meer blaadjes, hoe geconcentreerder het aftreksel, dat wel. Later kun je de hoeveelheid maceraat als startpunt laten dienen om de verhoudingen tot de andere ingrediënten uit te rekenen. Zo gebruik je precies al je olie.
Groetjes Chantal

Carine Cool zei

Bijenwas kan je kopen bij Anthémis waar je vele etherische oliën kan kopen ook trouwens, maar ik koop de bijenwas tegenwoordig gewoon bij m'n imker ,veel goedkoper en zeker natuurlijk 😉
Grtjs
Carine

Rinske zei

Hoi dames,
Onze zoon, 11 jaar, is helemaal enthousiast over zulke dingen en wilde altijd al eens calendula-créme maken. Hij heeft allemaal goudsbloemblaadjes verzameld en gedroogd. Nu heeft hij de blaadjes in een glazen schaaltje met extra virgin kokosolie gemengd en op de houtkachel gezet om te "trekken". Wij gebruiken namelijk altijd al kokosolie als lichaamsverzorging. Dus we zijn benieuwd naar dit resultaat... Het is in ieder geval al mooi oranje van kleur :-)

cr-mics zei

Hallo Rinske, Dat klinkt goed zeg! Dankjewel voor het delen. Veel succes. Groetjes Chantal

An Fierens zei

Hallo,

Ik wil graag met lln in de klas een zalf maken (calendula of lavendel of brandnetel: mogen ze zelf kiezen)
Om de prijs te drukken zou ik werken met kokosolie en vaseline. Neem ik dan ook de verhouding 6:1? Krijg ik dan een smeerbare zalf en is dit exact dezelfde werkwijze als wat u hier schrijft?

Ik heb 1 kg kokosolie. Hoeveel gram bloemblaadjes heb ik dan nodig en klopt het dat ik hiermee dan 1.6kg zalf kan maken?
Hoeveel tijd reken ik voor het maken van de zalf? Het marcereren niet meegerekend

Alle tips zijn welkom ;-)

Alvast bedankt!

cr-mics zei

Hallo An,

Als je het makkelijk (en goedkoop) wil houden dan kan je ook enkel vaseline gebruiken waar je de calendula (of andere geneeskrachtige bloemen of kruiden) in laat trekken via au bain Marie. Later de blaadjes er weer uit zeven en de vaseline weer laten stollen.
Zo ook met enkel kokosolie, dat is namelijk een vet dat onder de 25 °C stolt en daarom in ons koudere land vaak een vaste vorm heeft maar smelt op de huid. Veel mensen gebruiken enkel kokosolie als verzorgingsproduct.
Het grote verschil tussen deze twee is dat vaseline op petroleum basis is, en kokosolie een natuurproduct. Vaseline dekt de huid veel meer af, kokosolie laat het meer ademen.
Wil je de twee toch ook met elkaar mengen dan heeft het niets meer te maken met de mengverhouding waarbij je bijenwas ( een lichte emulgator) gebruikt. Je kunt dan bijvoorbeeld ook 1:1 werken. Of 1:2/2:1, of 1:3/3:1. Dat kan omdat zowel vaseline als kokosolie een vastere vorm heeft en niet zoals een vloeibare olie nog gebonden moet worden met een emulgator.
Qua tijd ligt het natuurlijk ook aan de grootte vd groep en de hoeveelheid. Maar het is dan een kwestie van afwegen, verhitten, warm macereren (minimaal een uur) en in potjes gieten om af te laten koelen. En schoonmaken natuurlijk.
Je kunt er nog voor kiezen om er wat druppeltjes etherische olie bij de doen, dat ruikt een stuk lekkerder.

Veel plezier.
Groetjes Chantal

An Fierens zei

Super bedankt! Ik ga voor kokosolie als basis en een beetje vaseline om het net iets smeerbaarder te maken. Ik gok dus op 3:1 :-)

Dank je voor de info. Het macereren zou ik op voorhand al doen ;-)

Ooh ik hoop dat ik de lln kan boeien. Wish me luck!

Anoniem zei

is deze zalf ook goed te gebruilen tegen puistjes of is daar een ander recept voor

cr-mics zei

Calendula werkt heel verzachtend voor een ontstoken huid, maar ik zou in het geval van puistjes eerder een crème gebruiken dan een zalf. Let wel, het werkt niet zozeer tégen puistjes (over het algemeen dmv uitdrogen en ontvetten) maar eerder verzachtend en ontstekingsremmend. Het ondersteund dus de huid.
Wat je ook zou kunnen proberen is om Calendula te laten trekken in pure jojoba-olie en dat na zeven op je gezicht te smeren en lichtjes inmasseren. Bij mij werkt dat erg goed. Ik gebruik al jaren alleen jojoba op m'n gezicht en geen crème meer.

Unknown zei

wat een fantastisch blog!
super blij ben ik ermee :). Kan dit ook gemaakt worden met cacao boter?

cr-mics zei

Hallo unknown,
Als je het hier gebruikt ter vervanging van bijenwas dan kan dat omdat cacaoboter een vaste vorm heeft onder de 35° C.

Anoniem zei

Misschien een rare vraag, maar, waarom droog je het eerst?
Als je de bloemblaadjes vers gebruikt lijkt mij dat er meer werkzame stof uit kan komen.
Lies

Unknown zei

ik gebruik altijd verse bloem blaadjes vind de zalf dan geler van kleur
met vazeline dan bewaard het zeker een jaar

nikamika zei

Hallo, na lang zoeken, ontdekte ik de handproductie van natuurlijke cosmetica, waar zalven van reuzel gemaakt zijn. Ik was erg blij en ik wil het met jullie delen. Hier is de site: http://www.dr-dudek.nl/goudsbloemzalf/ en de verwijzing naar de zalfbasis http://www.dr-dudek.nl/adeps-suillus/ Wat denken jullie?

cr-mics zei

Hallo nikamika,

Dankjewel voor het delen.
Omdat ik zelf vegetariër ben gebruik ik om die reden geen dierlijk vet. Naar mijn mening zijn de plantaardige alternatieven zeer toereikend, dus ik zal er zelf niet over schrijven of het promoten. Maar ik waardeer je input wel.
Groetjes Chantal

Anoniem zei

Wat gebruiken jullie als antu- puistjeszalf? Ik heb hier ook 2 pubers rondlopen. Grtjs Geertrui

Demelza De Haas zei

Hoi nikamika,

Waar koopt u uw olie. Ik wil het ook graag zelf proberen. Heb de calendula plant gekocht en ik kan aan de bijenwas komen, maar tja welke olie kan ik het beste gebruiken. Ik maak de zalf voornamelijk voor mijn dochtertje vgr

Ann Raes zei

Zelf maak ik deze al jaren en de hele familie gebruikt mijn potjes. Ik gebruik ofwel vaseline ofwel kokoscreme. Ik heb een inox sauspannetje met een theelichtje onder en daarin laat ik alles een paar uurtjes per avond trekken. Daarna zeven en ik heb een heerlijke calendulazalf. Mvg